Kondolencje-Wspomnienia
Prof. Szczepan A. Pieniążek
Wspomnienia
Uroczystości Pożegnania Profesora Szczepana A. Pieniążka
Facts and comments
Strona Głowna ISK


96-100 Skierniewice
ul. Pomologiczna 18
email: isad@insad.pl


Żegnamy Profesora Szczepana Pieniążka

1 lipca 2008 roku odszedł od nas na zawsze, w 95. roku życia, Prof. dr Szczepan Aleksander Pieniążek. Znakomity uczony, biolog i sadownik, dobrze znany i wysoko ceniony we wszystkich światowych ośrodkach nauki sadowniczej, profesor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, twórca i wieloletni dyrektor Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, wychowawca kilku pokoleń sadowników i naukowców tego Instytutu, inspirator nowoczesnego sadownictwa w Polsce, członek prezydium i wiceprezes Polskiej Akademii Nauk, przewodniczący Wydziału Nauk Rolniczych PAN, pierwszy przewodniczący Komitetu Nauk Ogrodniczych PAN, członek Francuskiej, Niemieckiej, Bułgarskiej i Rosyjskiej Akademii Nauk, członek i przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Nauk Ogrodniczych, organizator Kongresu Ogrodniczego w Polsce w 1974 roku, honorowy członek tego Towarzystwa, honorowy członek wielu innych organizacji naukowych, organizator szerokiej wymiany pracowników naukowych z USA i z innymi krajami, wyróżniony tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu w Bonn, SGGW w Warszawie, Akademii Rolniczej w Szczecinie i Krakowie, laureat Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski i Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą oraz wielu innych wyróżnień naukowych, odznaczeń polskich i zagranicznych.

Pracownicy Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach zachowają profesora Szczepana Pieniążka w pamięci jako znakomitego organizatora badań naukowych,  świetnego popularyzatora wiedzy sadowniczej obdarzonego rzadko spotykanym talentem do nawiązywania współpracy z ludźmi, człowieka nadzwyczaj pracowitego, skromnego, serdecznego, ciepłego i pomocnego w każdej sprawie osobistej.

 Szczepan Aleksander Pieniążek urodził się w 1913 roku, w rodzinie wiejskiej, w miejscowości Słup k. Garwolina na Podlasiu. Po ukończeniu szkoły podstawowej otrzymał gruntowne wykształcenie w Wyższym Gimnazjum w Siedlcach, a następnie w Seminarium Duchownym w Janowie Podlaskim. W 1933 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim na wydziale matematyczno-przyrodniczym ze specjalizacją w botanice, które ukończył ze stopniem magistra filozofii. We wrześniu 1938 r. uzyskał stypendium Rządu Polskiego na podjęcie studiów pomologicznych w USA, na Uniwersytecie Cornella. Tam rozpoczął studia doktoranckie z zakresu przechowywania jabłek pod kierunkiem znanego w USA profesora dr. R.M. Smocka. Tytuł doktora uzyskał w 1942 roku. Planował 3-letni pobyt w celu uzyskania stopnia doktora, ale II wojna światowa uniemożliwiła Mu powrót do kraju. W 1939 roku poślubił Janinę Praską, koleżankę ze studiów w Warszawie, która również przyjechała na studia do USA. Po uzyskaniu tytułu doktora Szczepan Pieniążek podjął pracę w charakterze associated professor w Katedrze Ogrodnictwa na Uniwersytecie Stanowym Rhode Island.

Wrócił do kraju wraz z żoną i córką w 1946 roku, pierwszym statkiem, jaki odpłynął po wojnie z USA do Gdyni. Po powrocie, jako profesor nadzwyczajny, objął kierownictwo Katedry Sadownictwa w SGGW. Kierował nią do roku 1968, kiedy to całkowicie poświęcił się Instytutowi Sadownictwa.

W latach 1950–1951 Ministerstwo Rolnictwa postanowiło zreorganizować Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach i utworzyć kilka mniejszych jednostek, w tym Instytut Sadownictwa w Skierniewicach. Zadanie to powierzono Profesorowi Pieniążkowi. Instytut Sadownictwa powołano do życia 23 stycznia 1951 roku, a Profesor Szczepan Pieniążek został mianowany jego dyrektorem. W 1954 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego.

Profesor Pieniążek postanowił upodobnić nasze sadownictwo do bardzo nowoczesnego sadownictwa amerykańskiego przez ograniczenie liczby uprawianych odmian jabłoni i wprowadzenie do uprawy odmian amerykańskich (‘McIntosh’, ‘Cortland’, ‘Jonathan’, ‘Bankroft’), usunięcie z sadów upraw współrzędnych (zboża i okopowe), wymianę drzew wysokopiennych na niskopienne — owocujące wcześniej i łatwiejsze do pielęgnacji, ograniczenie zjawiska przemiennego owocowania. Bardzo pomocne w szerzeniu wiedzy sadowniczej stały się terenowe zakłady doświadczalne Instytutu Sadownictwa — Górna Niwa k. Puław, Sinołęka k. Siedlec, Nowa Wieś k. Warki, Brzezna k. Nowego Sącza, Prusy k. Skierniewic, Świerklaniec k. Tarnowskich Gór, Dworek k. Koszalina, Albigowa k. Łańcuta, Lipowa k. Opatowa, Miłobądz k. Gdańska, Wróblowice k. Wrocławia i Centralny Sad Doświadczalny Dąbrowice k. Skierniewic — zorganizowane do pracy badawczej przez Profesora. Początkowo kadra naukowa Instytutu składała się z 17 pracowników zatrudnionych w Skierniewicach i 45 inżynierów i magistrów zatrudnionych w terenowych zakładach doświadczalnych. Profesor mianował na stanowiska w zakładach młodych i aktywnych pracowników, którzy szybko wprowadzili innowacje sadownicze do praktyki. Sady w zakładach doświadczalnych stawały się wzorcem dla sadowników, miejscem spotkań, wykładów i kursów. Przez 10 lat od powołania Instytutu dokonał się znaczny postęp w polskim sadownictwie, lecz przełomowe stały się lata 1961–1963, kiedy wprowadzono do ochrony drzew nowoczesne zagraniczne środki chemiczne i opryskiwacze z wentylatorem. Zbiory owoców podwoiły się, a sadownicy poczuli, że produkcja owoców jest o wiele bardziej opłacalna niż produkcja rolna. Zaczęto tworzyć specjalistyczne gospodarstwa sadownicze na wzór amerykańskich. Było to duże osiągnięcie Profesora Pieniążka, pracowników Instytutu i, naturalnie, sadowników.

 Dzięki osobistym kontaktom prof. Szczepana Pieniążka i Jego przyjaznej ludziom postawie Instytut od początku swego istnienia utrzymywał żywy kontakt z nauką światową, co w pozostałych krajach bloku socjalistycznego nie było spotykane. Już w 1947 roku Profesor Pieniążek nawiązał kontakt z Kościołem Braci (Church of the Brethren) w USA (organizacją pomagającą wówczas zniszczonej wojną Europie) i przy jej pomocy wysłał na staż do Stanów Zjednoczonych 10 absolwentów SGGW. W latach pięćdziesiątych wymiana stażystów została przerwana z przyczyn politycznych, lecz Profesor wznowił ją w roku 1957 i rozwinął do nieprawdopodobnych, jak na owe czasy rozmiarów. Dzięki tej współpracy wyjechało na staże do USA ponad 1100 ogrodników i rolników, w większości absolwentów wyższych uczelni, w tym 1/4 pracowników Instytutu. W ramach wymiany przyjeżdżali do Polski młodzi adepci nauki z USA. Wymiana młodych pracowników nauki umożliwiła prowadzenie badań naukowych w Instytucie na światowym poziomie.

Doniosłą rolę w rozwoju współpracy naukowej z zagranicą odegrała I Międzynarodowa Konferencja Sadownicza zorganizowana przez Profesora Pieniążka w 1956 roku. Zaprosił na nią czołowych przedstawicieli nauki sadowniczej z Europy Zachodniej i z krajów bloku socjalistycznego, umożliwiając im nawiązanie kontaktów osobistych i zapoznanie się z postępami wiedzy. To spotkanie procentowało przez długie lata wielką popularnością Profesora we wszystkich europejskich ośrodkach nauki sadowniczej. Był On zatem zapraszany przez ośrodki naukowe wielu krajów z odczytami i w ten sposób podróżował do USA, Australii, Nowej Zelandii, byłego Związku Radzieckiego, Mongolii, Chin, Indii, Tajlandii i innych. Wynikiem tych podróży były książki: Owoce krain dalekich, Dookoła sadowniczego świata, Podróży sadowniczych ciąg dalszy i inne. Lekkim piórem, interesująco, barwnie, niekiedy z anegdotami, opowiadał w nich Profesor o owocach egzotycznych, których nigdy nie widzieliśmy i metodach uprawy nieznanych drzew owocowych. Profesor Pieniążek miał nadzwyczajny talent do popularyzacji wiedzy, pisał i mówił w sposób prosty, przystępny, przyciągający uwagę. Opublikował kilkadziesiąt książek, broszur naukowych i popularnych. Niektóre zostały przetłumaczone na języki obce. Jego podręcznik akademicki Sadownictwo był regularnie aktualizowany i unowocześniany — wydawano go 11 razy.

Kolejny etap w rozwoju naszego sadownictwa nastąpił po surowej zimie 1963 roku, kiedy w sadach wymarzło 30% drzew i trzeba było rozpocząć ich renowację. Dwa lata później Profesor podjął inicjatywę zakładania sadów intensywnych odpowiednich do ówczesnych warunków w Polsce. Innowacyjne były: specjalizacja gospodarstw wyłącznie w produkcji sadowniczej, gęste sadzenie drzew (do 400 na hektar), utrzymywanie murawy w międzyrzędziach z ugorem herbicydowym pod drzewami, nowe sposoby formowania koron i cięcia, które powodowały wczesne wejście drzew w okres owocowania, intensywna ochrona przed chorobami i szkodnikami, dostępnym już nowoczesnym sprzętem, oparta na znajomości ich biologii. Inicjatywa Profesora trafiła na bardzo sprzyjający grunt, ponieważ właśnie zniesiono tak zwane obowiązkowe dostawy zbóż, ziemniaków, żywca i mleka, co pozwoliło sadownikom już bez przeszkód rozwijać produkcję sadowniczą. Gospodarstwa sadownicze bez uciążliwego balastu, jakim były uprawy rolne i zwierzęta hodowlane, stały się zarzewiem nowoczesnego sadownictwa. Dzięki zabiegom Profesora, działalności Instytutu Sadownictwa, wyższych uczelni i dobrze zorganizowanej spółdzielczości ogrodniczej nastąpił w tamtych latach dynamiczny rozwój uprawy truskawek, malin, porzeczek i wiśni. Produkcja tych owoców była bardzo popierana przez administrację państwową, ponieważ ich eksport do krajów kapitalistycznych przynosił cenne dewizy. W 1969 roku powierzono Profesorowi Pieniążkowi organizację badań także z zakresu roślin ozdobnych, a w kilka lat później Instytut Sadownictwa zmienił nazwę na Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa. U Profesora Pieniążka każdy miał warunki do rozwoju naukowego. W każdym pracowniku upatrywał ukryte wartości, w czasie dyskusji na tematy naukowe zwykł mawiać — tak panie kolego, pan to najlepiej wie.

W latach siedemdziesiątych ub. wieku rozwój nauki sadowniczej w Polsce był bardzo ożywiony dzięki realizacji umowy państwowej z USA. Stosownie do tej umowy, polskie należności względem USA za zakupione tam zboże można było przeznaczyć na finansowanie badań naukowych z zakresu rolnictwa. Profesor Pieniążek znakomicie wykorzystał tę szansę. Z funduszy tych została zakupiona do Instytutu nowoczesna aparatura badawcza, Profesor przyjął do pracy wielu młodych, zdolnych, absolwentów wyższych uczelni, innych wysłał na naukowe staże za granicę, podjęto nowe dziedziny badań, rozwinięto hodowlę odmian i podkładek. Doniosłym wydarzeniem dla nauki ogrodniczej w Polsce był Międzynarodowy Kongres Ogrodniczy w Warszawie w 1974 roku. Zawdzięczaliśmy go aktywnej działalności Profesora Pieniążka w Międzynarodowym Towarzystwie Nauk Ogrodniczych. Był przewodniczącym tego towarzystwa od roku 1970 i funkcja ta zobowiązywała Go do zorganizowania kongresu, który odbywał się regularnie co 4 lata, zawsze w innym kraju. Na kongres przybyło ponad 2000 naukowców z całego świata. Było to unikalne spotkanie socjalistycznej nauki z kapitalistyczną. Instytut mógł się poszczycić w tym czasie bardzo postępowym zakresem badań, 200-osobową kadrą dobrze wykształconych pracowników ze znajomością języków obcych, 12 zakładami doświadczalnymi posiadającymi 3200 ha ziemi, w tym 1380 ha sadów. W sadach tych demonstrowano uczestnikom kongresu nowoczesne technologie uprawy. Nasze sady różniły się wtedy od sadów europejskich, w których uprawiano już drzewa karłowe i półkarłowe, ale nie ustępowały w niczym nowoczesnym sadom w USA, Kanadzie, Australii czy Nowej Zelandii.

Profesor Pieniążek od początku swej działalności naukowej był członkiem Polskiej Akademii Nauk, w latach 1966–1971 był sekretarzem Wydziału Nauk Rolniczych PAN, a w latach 1975–1980 wiceprezesem PAN. Jego obecność w Polskiej Akademii Nauk, uznanie i poważanie, jakim zawsze się cieszył w Ministerstwie Rolnictwa i organizacjach związanych z rolnictwem, pozwalały na rozwiązywanie trudnych problemów zagrażających rozwojowi sadownictwa w Polsce. Profesorowi udało się m.in. powstrzymać zamiar wprowadzenia podatku od każdego drzewa owocowego, czego rezultatem byłoby wycinanie drzew i zagłada sadownictwa. Innym zagrożeniem rozwoju sadownictwa były ogromne szkody czynione przez zające. Zgodnie z urzędowym rozporządzeniem należało je z sadów wypędzać, nie wolno ich było szczuć psami ani strzelać do nich. Profesor Pieniążek słał w tej sprawie listy i memoriały do administracji państwowej i do Komitetu Centralnego PZPR, lecz bez skutku. W końcu napisał artykuł do Trybuny Ludu i zachęcił również sadowników do pisania w swojej obronie. To rozpętało taką burzę w prasie, że w końcu zmieniono zarządzenie, pozwalając na odstrzał przez myśliwego zajęcy w sadzie ogrodzonym.

Profesor Szczepan Pieniążek kierował Instytutem przez 37 lat. Na emeryturę odszedł w styczniu 1984 roku, poświęcając się pracy w Polskiej Akademii Nauk. W trzy lata po odejściu Profesora na emeryturę (w 1987 r.) polskie sady doznały katastrofalnych strat z powodu niezwykle mroźnej zimy. Jedna trzecia drzew wymarzła zupełnie, a jedna trzecia została trwale uszkodzona. Większość sadów trzeba było zakładać na nowo. Dzięki spuściźnie pozostawionej przez Profesora, czyli gronu wykształconych pracowników, światłych sadowników, zasobom praktycznej wiedzy, kontaktom zagranicznym — udało się odbudować sadownictwo bardzo szybko i nadać mu nowoczesną formę. Kiedy Profesor Pieniążek zaczynał unowocześniać sadownictwo w 1947 roku, roczne zbiory owoców nie przekraczały 600 000 ton. Obecnie są ponad pięciokrotnie wyższe.

W społeczeństwie polskim Profesor Szczepan Pieniążek cieszył się ogromną popularnością. Wielokrotnie słyszeliśmy, jak Skierniewice określano żartobliwie „Pieniążkowo”.


Drogi Panie Profesorze. Żegnając Cię, dziękujemy za Twoją serdeczność, Twoje nauki, uwagi, życzliwe połajania, przykład rzetelnej, żarliwej pracy, studia i staże zagraniczne, pomoc w naszych prywatnych sprawach posuniętą tak daleko, że nie tylko organizowałeś nam pracę i mieszkanie w Skierniewicach, lecz nawet sprowadzałeś nasze narzeczone z ojczystego kraju na obczyznę, aby stęskniony stażysta nie usychał tam z miłości do swojej wybranki. Wierzymy, że znajdujesz się teraz w Raju, gdzie rosną wyłącznie drzewa „owocu dobrego”, na który zapracowałeś tu na ziemi.


Pracownicy i Dyrekcja
Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach

 

Wspomnienia o Prof. dr Szczepanie A. Pieniążku

Drukuj Wyślij
© Copyright 2008 Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, wszystkie prawa zastrzeżone / Kontakt: < Redaktor > < Webmaster >